Дін атын жамылған идеологиялық ықпал қалай қалыптасады?

Қазіргі ақпараттық қоғамда дінді желеу еткен идеологиялық ықпал күрделі түйткілге айналды. Ол көбіне адамның жеке өміріндегі әлсіз тұстарды, рухани ізденіс кезеңін немесе әлеуметтік қиындықтарын пайдаланудан басталады. Әсіресе жастар арасында өмірлік бағыт-бағдарын іздеу, әділеттілікке ұмтылу сияқты табиғи сұраныстарды радикалды топтар өз мақсаттарына икемдеп қолданады. Сарапшылардың мәліметінше, экстремистік идеологияға тартылғандардың басым бөлігі 18–35 жас аралығындағы азаматтар және олардың көпшілігі бастапқыда тек рухани сұрақтарға жауап іздеген.

Идеологиялық ықпалдың алғашқы кезеңінде ақпарат қарапайым әрі тартымды түрде ұсынылады. Дін «жеңіл», «түсінікті» формада жеткізіліп, адамның сеніміне кіру басты мақсатқа айналады. Уақыт өте келе бұл процесс жүйелі манипуляцияға ұласады. Адамға тек біржақты ақпарат беріледі, ал балама пікірлер әдейі жоққа шығарылады. Зерттеулер көрсеткендей, радикалды мазмұнның шамамен 70 пайызы әлеуметтік желілер мен мессенджерлер арқылы таралады. Бұл интернеттің идеологиялық ықпалдың негізгі алаңына айналғанын көрсетеді.

Келесі кезеңде адамның дүниетанымы тарылып, «біз және олар» деген жасанды бөлініс қалыптасады. Қоғамдағы өзге көзқарастар дұшпан ретінде көрсетіліп, төзімсіздік күшейеді. Дәл осы сәт радикалданудың ең қауіпті кезеңі. Себебі адам тек өз тобының пікірін ғана қабылдай бастайды. Кейін бұл көзқарас толық идеологиялық тәуелділікке ұласып, жеке ойлау қабілеті әлсірейді. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, радикалданған адамдардың көпшілігі бастапқыда зорлық-зомбылықты қолдамаған, алайда ұзақ мерзімді ықпал нәтижесінде олардың ұстанымы өзгерген.

Бұл үдерісте психологиялық әдістер кеңінен қолданылады. Сенімге кіру, қолдау көрсету, «ерекше миссия» сезімін қалыптастыру сияқты тәсілдер адамның ішкі сенімін өзгертуге бағытталады. Сонымен қатар діни мәтіндер жиі контекстен тыс түсіндіріліп, бұрмаланған мағынада ұсынылады. Мұндай жағдайда діни сауаты төмен адам шынайы ілім мен жалған түсіндірудің аражігін ажырата алмай қалады.

Қазақстан жағдайында да бұл мәселе өзекті. Ақпараттық кеңістіктің ашықтығы, әлеуметтік желілердің кең таралуы және діни білім деңгейінің әркелкілігі белгілі бір қауіп тудырады. Мамандардың айтуынша, жастар арасындағы идеологиялық вакуум мен мақсат-мүдденің айқын болмауы да сыртқы ықпалға бейімділікті арттырады. Сондықтан бұл тек құқық қорғау органдарының емес, бүкіл қоғамның ортақ мәселесіне айналып отыр.

Мұндай ықпалдың алдын алуда діни сауаттылықты арттыру, сыни ойлау қабілетін дамыту және сенімді ақпарат көздеріне сүйену ерекше маңызға ие. Отбасы мен қоғамдағы ашық диалог та шешуші рөл атқарады. Себебі кез келген радикалды идея ең алдымен ақпарат арқылы таралады, ал оған қарсы тұратын негізгі құрал — білім мен саналы көзқарас.

Қорытындылай келе, дін атын жамылған идеологиялық ықпал бір сәтте пайда болмайды, ол кезең-кезеңімен қалыптасатын жүйелі поцесс.