Қазақстанда антикоррупциялық саясат өзгерді
Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат соңғы жылдары түбегейлі өзгеріп, жазалаудан гөрі алдын алуға бағытталған модельге көшті. Бұл бағыт 2022 жылғы 2 ақпанда Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жарлығымен бекітілген 2022–2026 жылдарға арналған сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат тұжырымдамасында айқын көрініс тапты.
Аталған құжат жемқорлықтың салдарымен күресуден бұрын, оның алғышарттарын жоюға, тәуекелдерді азайтуға және қоғамда жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыруға бағытталған. Осыған сәйкес мемлекет кезең-кезеңімен алдын алу шараларын күшейтіп, жауапкершіліктің бұлтартпастығын қамтамасыз ету, азаматтық қоғамның рөлін арттыру және бақылау тетіктерін жетілдіру жұмыстарын жүргізіп келеді.
2026 жылға қарай бұл саясаттың негізгі құралдарының бірі – комплаенс жүйесі. Бұл ұйым ішінде заң талаптарының, ішкі рәсімдердің және этикалық нормалардың сақталуын қамтамасыз ететін бақылау механизмі. Қазіргі таңда квазимемлекеттік секторда комплаенс қызметтері міндетті түрде енгізілген.
Комплаенс-офицерлер ұйымдағы ықтимал құқық бұзушылықтарды алдын ала анықтап, сатып алу және қаржылық процестерді бақылайды, қызметкерлерге түсіндіру жұмыстарын жүргізеді. Яғни бұл жүйе құқық бұзушылық орын алғаннан кейін әрекет етуді емес, оның алдын алуды көздейді.
Соңғы жылдары антикоррупциялық саясатты жетілдіруге бағытталған бірқатар бастамалар ұсынылды. Олардың қатарында пара ұсыну немесе уәде беруді жеке қылмыс ретінде қарастыру, жемқорлық үшін сотталған тұлғалардың ашық реестрін енгізу, сондай-ақ мемлекеттік қызметкерлерге сыйлық алуға қатысты талаптарды күшейту мәселелері бар. Бұл бастамалар халықаралық стандарттарға сәйкестендіру мақсатында кезең-кезеңімен қарастырылып жатыр.
Сонымен қатар заңнамада мүдделер қақтығысын реттеу, активтерді басқару және мемлекеттік қызметті кәсіпкерлік қызметпен ұштастыруға қатысты шектеулерді нақтылау бағытында өзгерістер енгізілуде. Бұл түзетулер жүйені тек қатаңдатуға емес, оны түсінікті әрі теңгерімді етуге бағытталған.
Сарапшылардың пікірінше, тиімді антикоррупциялық жүйе тәуекелге негізделген тәсілге сүйенуі тиіс. Яғни әр ұйым өз қызметіндегі нақты қауіптерді анықтап, соған сәйкес бақылау механизмдерін енгізуі қажет. Сонымен қатар комплаенс формальды құрылым ғана емес, нақты жұмыс істейтін жүйе болуы тиіс: оған қызметкерлерді оқыту, ішкі бақылау және шағымдарды қабылдау арналары кіреді.
Жалпы алғанда, Қазақстанда комплаенс пен антикоррупциялық саясат заңнамалық талаптар, институционалдық бақылау және адалдық мәдениетін қалыптастыру арқылы кешенді жүйеге айналып келеді. Дегенмен бұл реформалардың тиімділігі олардың іс жүзінде қалай орындалатынына және қоғамдағы жемқорлыққа төзбеушілік деңгейіне тікелей байланысты.
