Автонарықтағы жасырын импорт
Қазақстанда автонарық екі арна арқылы қалыптасып отыр: ресми дилерлер және бейресми жеткізілімдер («сұр схемалар»). Соңғы жылдары ресми сатылым өссе де, көлеңкелі импорттың үлесі әлі де жоғары күйінде қалып отыр.
Ресми деректерге сәйкес, 2025 жылы дилерлер арқылы жаңа жеңіл көлік сатылымы 14,5%-ға өсіп, 234,9 мыңға жеткен. Оның ішінде әрбір сегізінші көлік Қазақстанда құрастырылған. Бұл — отандық өндірістің де біртіндеп нығайып келе жатқанын көрсетеді.
Алайда бейресми импорттың көлемі азаймай тұр. Energyprom бағалауынша, 2023 жылы елге әкелінген әр бес көліктің үшеуі «сұр схемалармен» жеткізілген. Ал Автонарықты бақылау және талдау агенттігінің мәліметіне сәйкес, 2025 жылдың алғашқы бес айында бастапқы тіркеуден өткен көліктердің шамамен 35%-ы немесе 55 мыңнан астамы осы бейресми арналарға тиесілі.
Мұндай жағдай мемлекет үшін де, тұтынушы үшін де бірқатар тәуекел тудырады. Біріншіден, салық түсімдері толық көлемде түспейді. Екіншіден, нарықтағы баға мен бәсекеге әсер етеді.
Осыған байланысты 2024 жылдан бастап «сұр импортты» қысқартуға бағытталған жаңа талап енгізілді. Енді зауыттан шыққанына үш жылдан аспаған автокөліктерді тек ресми сәйкестік сертификаты (OTTS) бар заңды тұлғалар ғана импорттай алады. Бұл шара нарықты реттеп, бақылауды күшейтуге бағытталған.
Дегенмен, сарапшылардың айтуынша, бұл шектеу толық нәтиже беруі үшін бақылау тетіктерін күшейту қажет. Әйтпесе бейресми жеткізілімдер басқа жолдар арқылы жалғасуы мүмкін.
Тұтынушылар үшін де қауіп бар. «Сұр» жолмен әкелінген көліктер көбіне зауыттық кепілдікпен қамтамасыз етілмейді. Соның салдарынан жөндеу мен қызмет көрсету шығындары толықтай сатып алушының мойнына жүктеледі.
Жалпы, көлеңкелі импортты азайту үшін тек шектеу енгізу жеткіліксіз. Нарықты ашық әрі әділ ету, ресми арналарды қолжетімді қылу және бақылауды жүйелі түрде күшейту – негізгі міндет болып қала береді.
