Семей меценаттары
XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басы Семей шаһарының тарихындағы алтын дәуір болды. Ресей империясы мен Орталық Азияны байланыстырған ірі транзиттік торапқа айналған бұл қалада сауда ғана емес, ұлттық буржуазия мен зиялы қауымның жаңа шоғыры қалыптасты. Дәл осы кезеңде Семейде өнеркәсіп пен саудадан зор байлық жинап, бірақ сол дәулетін жеке басының қызығына емес, ұлттың рухани оянуына, діні мен біліміне жұмсаған қазақ меценаттарының бірегей мектебі пайда болды. Олар заманауи тілмен айтқанда «әлеуметтік жауапты бизнес» пен ұлттық патриотизмнің озық үлгісін көрсетті.
Семей руханиятының тарихында алтын әріппен жазылған тұлғалардың бірі – 1-ші гильдиялы көпес Қаражан Үкібаев. Ет пен тері өнеркәсібін дөңгелетіп, он мыңдаған мал айдаған бұл іскер азамат қазақ баспасөзінің қарлығашы болған «Абай» журналының жарық көруіне тікелей демеушілік жасады. Оның ұлтшылдығы мен мәрттігі тек шығармашылықты қолдаумен шектелген жоқ. Алаш қозғалысының белсенді қайраткері Міржақып Дулатұлы 1906 жылы патша үкіметінің құрығына ілініп, түрмеге қамалғанда, Қаражан бай сол заман үшін орасан зор сома – 2500 сом ақшаны кепілдікке беріп, қазақтың біртуар ұлын абақтыдан босатып алды. Кейіннен Семейде Алашорда үкіметі құрылғанда, Үкібаев өзінің зәулім үйлерін ұлт зиялыларының игілігіне тегін пайдалануға берді.
Осы кезеңдегі Семейдің мәдени және рухани орталығының тағы бір тірегі – Мұхамедхан Сейітқұлов еді. Ол тек дәулетті саудагер ғана емес, өзі де терең білімді, көзі ашық зиялы болды. Мұхамедханның Жаңа Семейдегі екі қабатты үйі өз дәуірінде Абай, Шәкәрім, Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатұлы, Сұлтанмахмұт Торайғыров сынды алыптардың бас қосып, ұлт тағдырын талқылайтын шығармашылық лабораториясына айналды. Сейітқұлов та Міржақып Дулатұлы екінші рет (1911 жылы) қамалғанда 2000 сом кепілдік ақша төлеп, оны арашалап қалған еді. Оның бұл ағартушылық және меценаттық жолын кейіннен ұлы – белгілі ғалым, абайтанушы Қайым Мұхамедханов лайықты жалғастырды.
Семейдің сәулеттік бейнесі мен діни өміріне өлшеусіз үлес қосқан тұлға – көпес Тінібай Кәукенов. XIX ғасырдың ортасында қала халқының рухани қажеттілігін өтеу мақсатында ол өз қаражатына зәулім мешіт салдырды. Бүгінде Ертістің сол жағалауында асқақтап тұрған «Тінібай мешіті» — Семейдің ең көне тарихи-мәдени ескерткіштерінің бірі ғана емес, қазақ байларының имандылық пен сәулет өнеріне қосқан зор үлесінің тірі куәсі.
Сонымен қатар, қала тарихында Әбдірахман Жүсіповтің есімі де ерекше аталады. Ол мешіт-медреселердің жұмысын жүйелеп, жетім-жесірлер мен мұқтаж жандарға әлеуметтік көмек көрсетуді дәстүрге айналдырды. Оның да тарихи мүлкі Алаш қозғалысының материалдық базасына айналып, ұлт азаттығы жолындағы күреске қызмет етті.
XIX ғасырдағы Семейдің қазақ меценаттары тек сауда өкілдері ғана емес, ұлттың рухани сүйеніші болды. Олар байлықтың мәні – дүние жинауда емес, оны халықтың игілігіне, білім мен мәдениетке жұмсауда екенін іспен дәлелдеді. Бүгінгі Тәуелсіз Қазақстанның бизнесі мен меценаттық мәдениеті осы Семей мырзаларының салған сара жолынан үлгі алуы тиіс.
