Семей полигонындағы құпия тәжірибе

Семей ядролық сынақ полигоны аумағында ядролық жарылыстан кейін пайда болған ерекше нысан бар. Ол — халық арасында «Атом көлі» аталып кеткен Шаған көлі.

1965 жылғы 15 қаңтарда Семей полигонында «Шаған» деп аталатын жерасты ядролық жарылысы жасалды. Қуаты 140 килотонна болған жарылыс жер астында жүргізіліп, нәтижесінде тереңдігі 100 метрден асатын, диаметрі шамамен 430 метр алып шұңқыр пайда болды. Жарылыс толқыны 10,3 миллион тоннаға жуық топырақты сыртқа шығарған.

Сол жылдың көктемінде Шаған өзенінің аңғары арнайы арна арқылы жарылыстан пайда болған шұңқырмен жалғанды. Көктемгі тасқын су шұңқырды толтырып, осылайша қолдан жасалған көл пайда болды.

Алайда «Атом көлінің» тарихы мұнымен аяқталған жоқ. 1960-жылдардың соңында көлде тірі ағзаларға қалдық радиацияның әсерін зерттейтін тәжірибелер жүргізілді. Зерттеу үшін су айдынына әртүрлі жануарлар мен өсімдіктер әкелінді. Деректерде 36 түрлі балық, 27 түрлі моллюска, 32 қосмекенді, 11 бауырымен жорғалаушы және 8 сүтқоректі түрі енгізілгені айтылады. Кей деректерде тіпті Амазонка пираньялары да тәжірибеге әкелінгені көрсетіледі.

Тәжірибе нәтижесі табиғат үшін ауыр болды: енгізілген тірі ағзалардың шамамен 90 пайызы тіршілік ете алмаған. Ал тірі қалған организмдер арасында түрлі өзгерістер байқалғаны туралы деректер бар. 1974 жылы тәжірибелік станция жабылды.

Бүгінде «Атом көлі» – Семей ядролық сынақ полигоны тарихындағы ең ерекше әрі қасіретті нысандардың бірі. Бір кездері ядролық энергияны «бейбіт мақсатта» пайдаланудың мүмкіндігін көрсету үшін жасалған бұл көл қазір ядролық сынақтардың табиғатқа қалдырған ауыр ізінің символына айналды.